I. Eğitim Sisteminin Tanım

1. Eğitimdeki Nüfus ve Öğrenim dili

2003 yılında 29 yaş altındaki gençlerin sayısı (15,843,414) nüfusun % 41.5’ini oluşturmaktaydı ve 5,425,456 kişi zorunlu eğitim yaşındaydı. Öğretim dili Polonyaca’dır.

2. İdari Denetim ve Kamu Finansmanlı Eğitimin Kapsamı

2003/04’te neredeyse bütün öğrenciler devlet okullarına gitmekteydi (% 98).

Fonların çoğu devlet bütçesinden gelmektedir. Mali kaynakların okullar tarafından kullanılmasına ilişkin kararlar ve düzenleme, okul ve okulu yöneten organ, örneğin yerel makamlar (gminy) ve bölge makamları (powiaty), arasındaki istişarenin konusudur. Okullardaki öğretim standartlarının denetimi doğrudan Milli Eğitim ve Spor Bakanlığı’ndan gelmektedir ve bir bölgesel idari organ (kuratorium) tarafından temsil edilmektedir.

3. Okul öncesi Eğitim

Bu eğitim seviyesi okul sisteminin ilk seviyesi olarak kabul edilmektedir. Okul öncesi eğitim 3 ila 6 yaş arası çocukları ilgilendirmektedir. 2004/ 2005 öğretim yılından itibaren 6 –Yaş çocukları, “0. sınıf” olarak adlandırılan ilk öğretime karşılaştırmalı eğitim Polonya’da Eğitim Sistemi Yeni Eğitim Araştırma Merkezi yönelik bir yıl hazırlık eğitimini (belediyenin sorumluluğu altında olan) tamamlamakla yükümlü kılınmışlardır. Bu sınıflar ya ana okullarına ya da ilk okullara bağlanacaktır. Mevzuatta değişiklik yapılmadan önce 2003/ 04 ders yılında 6 yaşındaki çocukların %97.7’si bu hükümden yararlanmıştır. Devlet ve özel ilk öğretim öncesi okullara giriş ücret ödenmesini gerektirebilmektedir. 2003/ 04’te 832,346 çocuğun gittiği 16,999 ilkokul öncesi kurum (hem ana okulları hem de ilkokul öncesi sınıflar ilkokullara bağlıdır) vardı.

4. Tam Gün Zorunlu Eğitim

(a) EvreleR

(b) Kabul Kriterleri
Tüm öğrenciler ücretsiz okula giderler. Tek kabul kriteri yaş sınırıdır (zorunlu eğitimin başladığı takvim yılında 6 yaşına ulaşmış olmak). Aileler çocuklarını evlerine en yakın okula veya anaokuluna (0. sınıf) kayıt yaptırmak zorundadırlar.

(c) Okul Gününün/ Haftasının/ Yılının Süresi

Ders yılı 2 döneme ayrılmıştır. Eylül  ve Haziran ayları arasında 185 güncivarında bir süreyi kapsamaktadır. Zorunlu dersler (1. sınıf için 45dakikalık maksimum 23 ders, ve 2. ve 3. sınıflar için maksimum 28 ila 31 ders saati) genellikle haftanın 5 gününe yayılmış durumdadır.

(d) Sınıf Büyüklüğü/ Öğrencilerin Gruplandırılması

2003/ 04’te ilköğretimde öğrencilerin öğretmenlerine oranı 13:1 idi. Bir sınıfta ortalama 21 öğrenci bulunmaktaydı. Mevzuat bir sınıftaki öğrenci sayısı için standartları belirlememektedir. Sınıf düzeni için temel kriter yaştır. Öğrenimin ilk sınıfında, finansmanın yabancı dil öğretimine izin verdiği okullarda yabancı dil öğretimi (uzman öğretmenler) hariç olmak üzere tüm derslerden sadece 1 öğretmen sorumludur. Dördüncü yıldan itibaren her ders uzman öğretmenler tarafından öğretilmektedir.

(e) Öğretim Programının denetimi ve içeriği Zorunlu eğitime yönelik ana öğretim programı tüm öğrenciler için aynıdır. Okullar (öğretmenler) ders kitaplarını Milli Eğitim ve Spor Bakanlığı tarafından onaylanan bir listeden seçebilirler. Öğretim ve değerlendirme yöntemlerini seçmekte, yenilikçi öğretim yöntemlerini hayata geçirmede ve öğretim programını seçmede (Milli Eğitim ve spor Bakanlığı tarafından onaylanan birlisteden) serbesttirler. Ayrıca ana öğretim programına dayalı olarak kendi öğretim programlarını geliştirip onay için bakanlığa sunabilirler. 

(f) Değerlendirme, ilerleme ve yeterlilikler

Ders yılı boyunca öğrencilerin bilgi ve becerilerinin değerlendirilmesi Polonya’da standart hale getirilmemiştir ve tamamen öğretmenlerin takdirine bırakılmıştır. Değerlendirmeler düzenli olarak yapılan yazılı ve sözlü sınavlara dayalı olarak yapılır. Her dönemin sonunda elde edilen sonuçlar her okulun öğretmenler konseyi tarafından onaylanmalıdır. Başarılı sonuç elde edemeyen öğrencilerin bir yılı tekrar etmeleri gerekmektedir. 2001/2002 ders yılından bu yana harici olarak standart hale getirilen sınavlar ve testlerden oluşan yeni sistem ilk öğretim ve gymnasium’un sonunda uygulanmaktadır. Harici değerlendirmenin temel hedefleri şunlardır: - Eğitimde daha iyi kalite kontrol temin etmek - Öğrencilerin başarılarının teşhis edilmesini desteklemek - Ulusal ölçeğe göre test ve sınav sonuçlarının olası karşılaştırmasını yapmak. Bütün testler ve sınavlar şubeler – Merkezi Sınav Komisyonu tarafından desteklenen ve denetlenen 8 Bölgesel Sınav Komisyonu – tarafından düzenlenmektedir. Zorunlu eğitimdeki bu yeni harici değerlendirme sistemi aşağıda yer alan harici olarak standart hale getirilen test ve sınavlardan oluşmaktadır.

 6 yıllık İlk okulun sonunda (13yaş) – seçme işlevi olmayan genel, zorunlu test; sınava girebilmek öğrencilerin gymnasium’da eğitime başlamalarına imkan sağlar; okulların; örneğin ilk okul ve gymnasium, yanı sıra öğrencilere ve ailelere, öğrencilerin başarı seviyeleri hakkında bilgi sağlar. Ana öğretim programında kazanılan beceriler incelenmektedir. Bu, ilk kez 2002 yılında uygulanmıştır. 3 yıllık orta öğretim birinci devrenin sonunda, gymnasium (16 yaş) – genel, zorunlu sınav. Bu sınavın sonuçları gymnasium bitirme sertifikasında yer almaktadır. Bu sınav insani bilimler ve fen bilimleri alanlarında kazanılan yetenek, beceri ve bilgiyi kontrol etmektedir. İlk kez 2002 yılında uygulanmıştır. Test sonuçları ve öğrencilerin performanslarının son değerlendirmesine ait sonuçlar orta öğretim ikinci devre okullarına girişi belirler. 2003/ 02’te 15,344 ilk okul, 6927 gymnasia vardı ve ilk okullara 2,855,692 öğrenci, gymnasium’lara 1,681,180 öğrenci gitmekteydi.

5. Ortaöğretim İkinci devre ve ortaokul sonrası öğretim Öğretim türleri

Eylül 2004 itibariyle 2 çeşit okul açılmıştır: ek genel ortaöğretim okulları ve teknik orta öğretim okulları

(a) Kabul Kriterleri Gymansium sınavında alınan puanlarda dahil olmak üzere gymnasium bitirme sertifikasında yer alan puanlar (belirli derslerde alınansonuçlar ve diğer başarılara dayalı) öğrencilerin bir orta öğretim ikinci devre okuluna girişine karar verir. Detaylı kabul kuralları yeni öğrencilere giriş hakkı veren gymnasium sonrası okullar tarafından belirlenir.

(b) Okul Programının denetimi ve içeriği Milli Eğitim ve Spor Bakanlığı her türdeki okullar için genel eğitime yönelik ana öğretim programını belirler. Öğretmenler ders kitaplarını Bakanlık tarafından onaylanan bir listeden seçebilirler. Öğretmenler öğretim ve değerlendirme yöntemlerine karar vermekte, yenilikçi öğretim yöntemlerini getirmekte ve öğretim programını (Milli Eğitim ve Spor Bakanlığı tarafından onaylanan bir listeden) seçmekte serbestlerdir. Ayrıca kendi öğretim programlarını geliştirip – ana öğretim programına dayalı olarak – onay için Bakanlığa sunabilirler.

(c) Değerlendirme, ilerleme ve yeterlilikler Bu eğitim seviyesindeki  değerlendirme zorunlu eğitimdekidüzenlemelere benzemektedir. Eğitimin sonunda bütün okullar (szkoly zasadnicze hariç) final sınavı (matura) düzenlemektedirler. Liceum ogólnoksztalcące, liceum profilowane, liceum Uzupelniające ve technikum, świadectwo dojrzalości (yüksek öğretime giriş için gerekli final sınavına girenler ve başarılı olanlara yönelik bir sertifika)verebilirler. Szkoly zasadnicze, świadectwo ukończenia szkoly zasadniczej (öğrencilerin iş piyasasına girmelerine izin veren bir sertifika) verir. Ortaöğretim sonrası okullar öğrencilerini mesleki yaşama hazırlamaktadır. 2004/ 2005’te, orta öğretim ikinci devre okullarının sonunda yeni bir harici olarak standart hale getirilen  genel sınavlar sistemi uygulanacaktır. Öğrencilerin yüksek öğretime kabul edilmelerine hak kazandıran yeni Matura sınavı 2 bölümden oluşacaktır: harici dinleme (Bölgesel Sınav Komisyonları tarafından hazırlanıp değerlendirilecektir) ve dahili sözlü (okul öğretmenleri tarafından hazırlanıp değerlendirilecektir). 2004’te “egzamin zawodowy” diye adlandırılan yeni bir harici olarak standart hale getirilen mesleki sınavlar sistemi ilk kez ana meslek okullarında uygulanmıştır. 2006 yılında bu sistem teknik orta öğretim ikinci devre okullarına ve orta öğretim sonrası okullara tanıştırılacaktır. Sınav 2 bölümden oluşmaktadır: belirli bir meslek ve iş etkinliklerinin idare edilmesi ile ilişkili bilgi ve yetenekleri kontrol eden yazılı sınav ve bir mesleği icra etmek için gerekli becerileri kontrol eden uygulamalı sınav. Bütün testler ve sınavlar şubeler – Merkezi Sınav Komisyonu tarafından desteklenen ve denetlenen 8 Bölgesel Sınav Komisyonu – tarafından düzenlenmektedir. 2003/ 04’te 751,834 öğrencisi olan 2603 genel orta öğretim ikinci devre okulu, 852,077 öğrencisi olan 6376 teknik ve mesleki orta öğretim ikinci devre okulu ve 203,995 öğrencisi olan
1919 temel meslek okulu vardı. Yine aynı ders yılında 265,744 öğrencinin gittiği 3171 tane orta öğretim sonrası okul mevcuttu.

6. Yüksek Öğretim

(a) Kurum türleri Çok çeşitli türlerde üniversite dışı ve üniversite yüksek öğretim kurumu vardır: wyzsze  szkoly zawodowe (üniversite dışı yüksek mesleki okullar), kolegia nauczycielskie (öğretmen eğitimi kolejleri), uniwersytety (geleneksel üniversiteler), politechniki (teknik üniversiteler), ve akademie (akademiler).

(b) Giriş Yüksek öğretime giriş için tüm kurumlar final sınavı sertifikası (swiadectwo dojrzalosci) istemektedirler. Kabul, pek çok fakülte tarafından düzenlenen giriş sınavlarına dayanmakta veya serbest alımla yapılmaktadır. Pek çok durumda, bu kurumlar alım prosedürlerini nasıl organize edeceklerine karar verme konusunda serbesttirler.

(c) Yeterlilikler 3 veya 4 yıllık yüksek meslek eğitimi sonunda öğrencilere mesleki yeterlilik diploması ve iş piyasasına ya da genişletilmiş yüksek eğitime girme imkanı veren licencjat veya inzynier unvanını alırlar. 4.5 ila 6 yıllık süresi olan üniversiteler ve diğer üniversite türü kurumlar dyplom ukonczenia studiow wyzszych (üniversite yüksek öğretim diploması) verirler. Öğrencilere izledikleri çalışma sahasına bağlı olarak magister, magister sztuki, magister inzynier, magister inzynier architekt veya lekarz, lekarz dentysta, lekarz weterynarii, magister pielegniarstwa, magister poloznictwa unvanları verilir. Öğrenciler bir doktora programına başvurabilirler. 2003/04 öğretim yılında Polonya’da 400 HEI (Yüksek öğretim kurumu) ve 1,858,700 yüksek öğretim öğrencisi bulunmaktaydı.

7. Özel İhtiyaçlar Özel eğitim Polonya eğitim sisteminin ayrılmaz bir parçasıdır. Bu durum hem yaygın hem özel eğitimde ortak olan mevzuata da yansıtılmıştır. Özel eğitim ihtiyaçları olan pek çok çocuk ayrı okullarda veya yaygın eğitim okullarındaki özel sınıflarda eğitim görmektedirler (zorunlu eğitimdeki tüm öğrencilerin % 1.78’i). Entegrasyon yetkili merci ve/veya aileler tarafından verilen uygun tavsiyeye tabiidir. 8. Öğretmenler Öğretmenler yüksek öğretim yeterliliklerine sahip olmalıdır. Gerekli eğitim türü öğretim seviyesine bağlıdır. I. İlk öğretim düzeyi: öğretmenin üniversite türü yüksek öğretimi (öğretmenlere licencjat veya magister ünvanları verilen 3 veya 5 yıl süreli öğretim) veya üniversite dışı yüksek öğretim türünü (öğretmenlerin diploma aldığı 3 yıl süreli öğretim) tamamlamış olması gerekmektedir.

 II. Orta öğretim birinci devre düzeyi:

licencjat veya magister derecesi III. Orta öğretim ikinci devre seviyesi: magister derecesi Ayrıca, pedagojik eğitimin tamamlanması eğitimin her  düzeyinde gerekmektedir.

18 Şubat 2000 tarihinde kabul edilen değişikliğe uğramış Öğretmenler Tüzüğü öğretmenlik mesleğine 4 kategori getirmektedir:

• Stajyer öğretmen

• Sözleşmeli öğretmen

• Atanmış öğretmen

• Kiralanmış öğretmen Göze çarpan bir sicili olan kiralanmış öğretmenlere ayrıca fahri eğitim profesörü unvanı verilir. 2002/ 2003 ders yılında Polonya’da 556,760 tam zamanlı öğretmen vardı (yüksek öğretim altındaki tüm seviyelerde) . Bunların 31,930 tanesi stajyer öğretmen (% 5.7), 78,030’u sözleşmeli öğretmen (% 14.0), 403,200’ü atanmış öğretmen (% 72.4), 40,950’si kiralanmış öğretmen (% 7.4) ve 2650’si ise diğer öğretmenlerden (% 0.5) oluşmaktaydı. 2004’ten itibaren öğretmen eğitimi standartları değişikliğe uğramıştır. Bakanlık yönetmeliği Eylül 2004’te öğretmenlik eğitimine başlayan öğrencilere bu yenilikleri tanıtmıştır. Bu değişiklikler mesleki eğitim ders saatlerindeki artışı, her 2 konuda da ehil olma gereksinimini, Bilişim teknolojileri yetenekleri ve bir yabancı dil hakimiyetini kazanmayla ilgilidir (B2, B2+ Ortak Avrupa Çerçevesi).

 II. Eğitimle İlgili Devam Eden Reformlar ve Tartışma Konuları

Eğitim stratejisinde ileri değişiklikler yapılması öngörülmektedir. Bunlar “2010 yılına kadar Daimi Eğitimin Geliştirilmesi Stratejisi” (bu strateji daimi eğitime girişin artırılması ve daimi eğitimin kalitesinin yükseltilmesini hedeflemektedir), “Polonya’da BT’nin Geliştirilmesi – ePolonya – Stratejisi” (bu strateji tüm okullara bilgisayar ve İnternet erişiminin sağlanmasını hedeflemektedir) ve “2003-2012 yıllarında Gençliğe yönelik Devlet Stratejisi” (bu strateji fırsat eşitliği ve uluslararası gençlik işbirliği oluşturmaktadır) gibi özel belgelerde belirtilmiştir. Ayrıca yüksek öğretim sektörü önemli yasal değişikliklerle de karşılaşmaktadır. Mart 2004’te Cumhurbaşkanı tarafından hazırlanan yeni yüksek Öğretim Kanunu’nun taslak hali Polonya Parlamentosu’na sunulmuştur. Taslak, Polonya’daki yüksek öğretim sistemi üzerine ayrıntılı bir yönetmeliktir. Bu yönetmelik HEI’lerin işleyişinin geliştirilmesi, yüksek öğretime erişimin geliştirilmesi, yüksek kaliteli eğitim sunulması ve Polonya yüksek eğitim sistemini diğer Avrupa Yüksek Öğretim sistemleri ile uyumlu hale getirmeyi hedeflemektedir. Avrupa’daki eğitim sistemleri konusunda daha detaylı bilgi için, EURYDICE veri tabanı EURYBASE’e başvurabilirsiniz.

(http://www.eurydice.org)